Radio- en marinecommunicatie: de geschiedenis van Goliath VLF-zender

De Goliath-zender was een zeer lage frequentie (VLF) radiozendinstallatie die in de Tweede Wereldoorlog door de Duitse Kriegsmarine werd gebouwd om te communiceren met onderzeeërs. De installatie kwam gereed in 1943 op een locatie nabij Kalbe an der Milde in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt en functioneerde gedurende het grootste deel van de oorlog tot 1945. Met een zendvermogen variërend van ongeveer honderd tot duizend kilowatt behoorde het toestel tot de krachtigste zeders van die tijd. 

Het technisch ontwerp van de Goliath-installatie was ontworpen om signalen in het VLF-bereik te verspreiden, specifiek tussen 15 kHz en 25 kHz, met een vaste werkfrequentie rond 16.55 kHz. VLF-golven hebben het vermogen om door zeewater te dringen tot op aanzienlijke diepte, waardoor onderzeeërs berichten konden ontvangen zonder te hoeven opduiken, wat het risico op detectie door vijandige strijdkrachten verminderde. Dankzij het hoge vermogen konden de uitzendingen grote afstanden overbruggen, en waren ze volgens rapportages wereldwijd te ontvangen.

De antennestructuur van Goliath bestond uit drie centrale hoge stalen buismasten, elk ongeveer 210 meter hoog en geïsoleerd van de grond. Radiaal rond deze masten waren paraplu-achtige antennes gespan­nen die verbonden waren met vijftien geaarde vakwerkmasten van ongeveer 170 meter hoog, waarmee een uitgebreide VLF-antenne werd gevormd die geschikt was voor de lage frequenties waarop de installatie uitzond. 

De locatie bij Kalbe an der Milde was zorgvuldig gekozen vanwege de bodemgesteldheid; een vochtig terrein met goede aardingscondities verbeterde de efficiëntie van het radiostation. Ook de nabijheid van spoorverbindingen vergemakkelijkte de bouw door het vervoer van materialen naar de relatief afgelegen zendlocatie. 

Aan het einde van de oorlog werd de installatie kort na april 1945 door de Sovjet-autoriteiten gedemonteerd. De oorspronkelijke gebouwen en antennes werden grotendeels verwijderd, en slechts enkele funderingen bleven achter op het Duitse terrein. De ontmanteling werd in 1946 afgerond en een groot deel van de apparatuur werd per spoor naar de Sovjet-Unie overgebracht. 

Tussen 1949 en 1952 werden de onderdelen opnieuw opgebouwd in de vallei van de Kudma-rivier, ten zuiden van Nizhny Novgorod in de omgeving van Druzhnyy, waar een nieuwe Goliath-installatie ontstond onder beheer van de Russische marine. Op deze plaats bleef de zendinstallatie functioneel en werd het gebruikt voor de overdracht van commando- en tijdsignalen bekend onder de aanduiding RJH90, waarin radio-technologie een rol speelde in de communicatie-infrastructuur van de Sovjet- en later de Russische marine. 

Naast de maritieme communicatie diende de installatie sinds de jaren 60 ook voor de tracking van ruimtevaartuigen, waarmee de toepassing van de techniek verder werd uitgebreid. De aanwezigheid van personeel en ondersteunende faciliteiten rondom deze zendlocatie leidde tot de ontwikkeling van een aangrenzende nederzetting voor de medewerkers. 

De Goliath-zender heeft invloed gehad op latere VLF-installaties. Zo vertoont de antennestructuur van de Vileyka-VLF-transmitter in Wit-Rusland, die deel uitmaakt van de communicatiefaciliteiten van de Russische marine, grote overeenkomsten met de oorspronkelijke Goliath-configuraties, zij het met aanzienlijk hogere masten. 

De oorspronkelijke zendlocatie bij Kalbe an der Milde draagt nog herinneringen aan de omvangrijke installatie in de vorm van resterende mastfunderingen, terwijl de herbouwde versie in Rusland voortleeft als een functionele communicatie-infrastructuur binnen de hedendaagse maritieme context. 

Afbeelding: Goliath zendmasten in Nizhny Novgorod (foto Wkimedia Commons)