Werken grenscontroles binnen Europa wel? Podcast Grensgeval zoekt het uit

Vanaf vrijdag 13 november is bij VPRO OVT/Bureau Buitenland, NPO Luister en in de andere podcastapps de nieuwe podcastserie Grensgeval te beluisteren. Journalist Noortje Smeltink en podcastmaker Wisse Beets onderzoeken daarin waarom steeds meer Europese landen onderling weer grenscontroles invoeren, ruim dertig jaar nadat de eerste controles aan de binnengrenzen verdwenen. De landen voeren als reden aan dat zij asielmigratie willen tegengaan, maar de makers vragen zich af of de controles daar daadwerkelijk aan bijdragen, of ze juridisch zijn toegestaan en wat ze betekenen voor mensen die de grens oversteken.

De serie telt vier afleveringen en begint met ‘Even wachten voor een veilig gevoel’. Daarin reizen Beets en Smeltink naar Schengen, waar ze de boot bezoeken waarop het verdrag ooit werd getekend, en kijken ze naar het ontstaan van de Europese trots op open grenzen. Ze gaan langs bij het Europees Parlement, praten met onderzoekers, lokale bestuurders en inwoners van grensgebieden en spreken asielzoekers die via andere Europese landen in Nederland zijn aangekomen over wat de controles voor hen betekenen.

De tweede aflevering, ‘Als Duitsland het kan...’, staat in het teken van de vraag of landen grenscontroles mogen invoeren om asielmigratie tegen te gaan en waarom er niet wordt ingegrepen als dat juridisch niet blijkt toe te staan. De makers steken met de FlixBus de Pools-Duitse grens over en duiken in de Poolse geschiedenis, want de grenzen die nu zo standvastig worden bewaakt blijken nog niet zo oud te zijn. Zo komt aan bod hoeveel vrij verkeer landen bereid zijn op te geven voor een gevoel van veiligheid.

In de derde aflevering, ‘Al dat gevaar van buiten’, staan de Europese buitengrenzen centraal. Er wordt vaak beweerd dat binnengrenscontroles overbodig worden als de buitengrenzen beter worden bewaakt, en de makers onderzoeken hoe die buitengrenzen in de praktijk werken, wat het verschil is tussen een grenswacht aan de binnen- en aan de buitengrens en tegen wie die buitengrens Europa eigenlijk moet beschermen. Ze vragen zich bovendien af of de muren wel hoog genoeg kunnen worden om iedereen tegen te houden en of het vrije Europa dat zou moeten willen, en belichten de geschiedenis van die buitengrens.

De laatste aflevering heet ‘Een lui argument’. Volgens de makers worden grenscontroles duidelijk onjuist ingezet en lijkt het orgaan dat zou moeten handhaven andere belangen te hebben, waarmee ook de werking van de Europese rechtsstaat ter discussie komt te staan. Optimisten wijzen op controles die worden opgeheven, maar de makers zien dat ze elders opnieuw verschijnen, en dat eenheid en solidariteit ver weg lijken. Ze stuiten bovendien op een ander perspectief op het ontstaan van de open grenzen en vragen zich af of eenheid en solidariteit wel ooit het idee achter Schengen waren, of dat er belangrijkere motieven speelden. Ondertussen is 2026 opnieuw een dodelijk jaar aan de Europese buitengrens, terwijl steeds minder mensen Europa bereiken.

Beets maakt als journalist en podcastmaker onder meer voor de VPRO, NTR en Omroep ZWART podcasts over muziek, cultuur, politiek en geschiedenis. Smeltink richt zich als journalist op asiel en migratie, duikt graag in Brusselse beleidsstukken en Woo-documenten en zoekt daarbij de verhalen van mensen die de gevolgen van dat beleid ondervinden. Zij publiceert onder meer in NRC, De Groene Amsterdammer en Trouw en is aangesloten bij onderzoekscollectief Lost in Europe. De podcast kwam tot stand met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, het Vfonds en het NPO-fonds.